Leren van geschiedenis
Hoewel de Nationale Dodenherdenking me aanspoorde dit te schrijven, wil ik voor deze column nog iets verder terug te tijd in, namelijk naar de Eerste Wereldoorlog. Verbijsterend genoeg is er inmiddels meer tijd verstreken sinds de Eerste Wereldoorlog tot nu, dan dat er tussen de Eerste Wereldoorlog en de Slag bij Waterloo zit. Toch denk ik dat deze ‘Grote Oorlog’ niet minder relevant is geworden door de jaren heen.
Mijn meivakantie heb ik doorgebracht aan twee plaatsen aan het westfront: Ieper in België, en de Somme in Frankrijk. Deze twee plaatsen in het bijzonder zijn sterke getuigenissen van de ellende en futiliteit van oorlog. Op deze twee plekken zijn honderdduizenden - misschien wel meer dan een miljoen - soldaten de dood in gejaagd, op ontelbaar veel akelige manieren. Hoe je het ook wendt of keert, militaire en strategische incompetentie - en politiek egoïsme - hebben hierbij een grote rol gespeeld. Er zijn talloze fouten gemaakt van hoger af. Manschappen werden gereduceerd tot kanonnenvoer. Hele divisies werden zogenaamd 'opgebruikt'. Als een bataljon volledig verdween in het niemandsland, werd achteloos een nieuwe erachteraan gestuurd. Officieren die weigerden een mislukte aanval door te blijven zetten werden regelmatig ontslagen. Ook buiten de gevechten om waren de omstandigheden van de soldaten meer dan erbarmelijk.
Dat was in de Tweede Wereldoorlog - hoe afschuwelijk ook - wel anders, al moeten bijvoorbeeld Market Garden en Varsity dan voor het gemak even door de vingers worden gezien. Vorig jaar heb ik mijn meivakantie doorgebracht aan de stranden van Normandië. Hoe gruwelijk D-Day ook was, de planning was al veel voorzichtiger dan in de Eerste Wereldoorlog vaak het geval was. Onnodig torenhoge verliezen werden niet zomaar meer getolereerd. Waar D-Day uitgesteld werd wegens slechte weersvoorspellingen, werden manschappen tijdens de slag om Passchendaele in 1917 maandenlang de modder ingestuurd om een slag uit te blijven vechten die vanaf dag één al een mislukking was.
Tegenwoordig zijn zulke taferelen al helemaal ondenkbaar. Wereldwijd vinden er nog steeds afschuwelijke oorlogen plaats, uiteraard, maar het idee dat we honderdduizenden van 'onze' jongemannen doelbewust de gehaktmolen in zouden sturen is niet voor te stellen. Ik hoor men vaak zeggen dat we nooit leren van het verleden. Dat sentiment deelde ik. Tot nu. Vooruit; voor voldoende nuance is een tiendelige boekenserie nodig. Toch heeft deze vakantie me doen beseffen dat het niet onmogelijk is om te leren van geschiedenis. Misschien hebben we dat al - een klein beetje - gedaan. Het is aan ons om dat ook te blijven doen.